Konspekt

Pedagogika specjalna

Janina Wyczesany

Niepełnosprawność jako problem społeczny

Nowe podejście

O

soby z niepełnosprawnością stanowią około 10% społeczeństwa Unii Europejskiej, jest ich więc blisko 37 mln. W literaturze przedmiotu możemy znaleźć różne propozycje definiowania niepełnosprawności. Utożsamiana jest ona z utrudnieniem, ograniczeniem w zakresie funkcjonowania indywidualnego i społecznego. Może być ono spowodowane uszkodzeniami (ograniczeniami) organizmu lub wynikać z braku zaspokojenia potrzeb człowieka (niepełnosprawność społeczna). W aktualnej koncepcji niepełnosprawności rozpatruje się jej istotę w odchyleniu od normalnego poziomu funkcjonowania na trzech poziomach: biologicznym, jednostkowym oraz społecznym.

Wymienione grupy czynników stanowią wyznacznik określenia i możliwości funkcjonowania człowieka. Najważniejszą wartością obecnego podejścia biopsychospołecznego jest dążenie do określenia całościowego modelu niepełnosprawności, który nie będzie odbiegał od wzoru przyjętego przez innych ludzi.

Szereg trudności i ograniczeń mogłoby być usuniętych lub przynajmniej złagodzonych, gdyby osoby niepełnosprawne spotykały się z częstszym wsparciem psychologicznym i szacunkiem należnym ludzkiej osobie. Występowanie nieprawidłowości w relacjach między jednostką a środowiskiem może wpływać niekorzystnie na sferę osobowości. W konsekwencji takich zachowań mogą pojawić się przeszkody w osiąganiu autonomii przez te osoby. Lęk przed odrzuceniem oraz pragnienie uzyskania akceptacji przez innych warunkuje ich działania. Wpływa na to również niewłaściwa postawa rodziny i najbliższego otoczenia.

Nowe podejście do niepełnosprawności to między innymi droga: od bezradnej medycyny i opieki do wielodyscyplinarnego wspierania rozwoju; od biernej wegetacji do aktywnego życia; od zniewolenia opieką do zaradności, samodzielności i autonomii; od koncentracji na deficytach do promowania mocnych stron; od pomijania problemów rodziny do uznawania jej kluczowej roli, wspierania i pomocy.

Wszyscy badacze wypowiadający się w sprawie niepełnosprawności są zgodni co do tego, że wsparcie, jakie należy udzielić tej osobie ma duże znaczenie w pokonywaniu jej trudności.

Rządowy program działań na rzecz osób niepełnosprawnych i ich integracji ze społeczeństwem wskazuje na potrzebę zapewnienia osobom niepełnosprawnym podstawowych warunków do samodzielnego, pełnego i czynnego uczestnictwa w życiu zawodowym i społecznym. Rangę problemu wyznacza także jego zasięg: liczba niepełnosprawnych w Polsce sięga 4,5 mln osób - ponad 14% ogółu ludności. Ich funkcjonowanie w życiu zależy w dużej mierze od nich samych, lecz niewątpliwie zależy także od społeczności lokalnej, w której przyszło im żyć. Samorządy terytorialne zostały zobowiązane do działań, zmierzających do wyrównywania szans osób niepełnosprawnych w życiu społecznym. Rehabilitacja i usługi rehabilitacyjne spełniają istotną rolę w działaniach na rzecz osób niepełnosprawnych, zwłaszcza w zakresie: wczesnego wykrywania, diagnozowania i interwencji w ograniczaniu skutków niepełnosprawności; opieki medycznej nad osobą niepełnosprawną i procesu jej leczenia; doradztwa socjalnego i psychologicznego; szkolenia w zakresie samoobsługi, poruszania się i komunikowania, wykonywania codziennych czynności; rozwijania i przywracania osobom niepełnosprawnym zdolności wykonywania podstawowych czynności; przygotowania do w miarę samodzielnego życia w społeczeństwie; stwarzania warunków i możliwości do kontaktów ze środowiskiem społecznym; zapewnienia i dostarczenia środków kompensujących utratę danej funkcji, w tym zwłaszcza środków technicznych (m.in. przedmiotów ortopedycznych, środków osobistych i pomocniczych, sprzętu rehabilitacyjnego itp.) oraz innych środków ułatwiających osobom niepełnosprawnym przystosowanie lub readaptację społeczną; kształcenia specjalnego osób ciężko poszkodowanych.

Projektując oddziaływania rehabilitacyjne należy w większym zakresie kreować przyjazne środowisko bez barier ekonomicznych, prawnych, urbanistycznych i architektonicznych. W systemie rehabilitacji środowiskowej uczestniczą między innymi placówki służby zdrowia i oświatowe, służby socjalne, komunikacja, handel, administracja budynków, placówki kulturalne, organizacje pozarządowe oraz wolontariusze.

Tak realizowana rehabilitacja jest wyrazem nowego podejścia opartego o koncepcję normalizacji. Podstawowa teza tej koncepcji głosi: osoby niepełnosprawne powinny żyć w warunkach w maksymalnym stopniu przypominających warunki życia ludzi zdrowych.

Za najważniejsze zadania w tym zakresie Komisja Europejska uznała ustalenie jasnych celów, którymi są: wspieranie niepełnosprawnych w uzyskiwaniu zatrudnienia oraz tworzenie szans do uzyskiwania przez nich wykształcenia i możliwości przekwalifikowania; osobom niepełnosprawnym należy zapewnić możliwości korzystania z usług społecznych na równych prawach z innymi, co oznacza likwidowanie barier architektonicznych, szczególnie mających wpływ na dostęp do rynku pracy; edukacja osób niepełnosprawnych powinna odbywać się w systemie powszechnym, co zapewnia lepsze przygotowanie tych ludzi do podejmowania zatrudnienia.

Międzynarodowa klasyfikacja i normy Unii Europejskiej postrzegają niepełnosprawność i funkcjonowanie człowieka jako zjawisko wielowymiarowe (rys. 1.).

Rys. 1. Interakcyjny model powstania upośledzenia (według ICIDH Üstün, 1998, s. 18)
Rys. 1. Interakcyjny model powstania upośledzenia (według ICIDH Üstün, 1998, s. 18)

Wykres ten obrazuje związek stanu zdrowia ze środowiskiem i czynnikami indywidualnymi życia człowieka. Podejście to proponuje szereg wskazówek etycznych i sprzeciwia się nadużywaniu tych kategorii do etykietowania. Dzięki temu można dokonać porównań wyników badań międzynarodowych w różnych dziedzinach pedagogiki specjalnej. Innym, przyszłościowym zastosowaniem nowej klasyfikacji będzie wykorzystanie jej przy zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Jednakże los człowieka w znacznym stopniu zależy od niego samego, dlatego istotne są jego decyzje i wybory życiowe. Doświadczenia jednostki stanowią materiał rozwoju indywidualnego. Obecność osób niepełnosprawnych w roli studentów uczelni wyższych jest potwierdzeniem faktu, że są one w stanie sprostać wymaganiom pokonując trudności na swej drodze do edukacji i funkcjonowania społecznego.

 

 

Bibliografia
Dykcik W., Pedagogika specjalna, Poznań 2005.
Firkowska-Mankiewicz A., Edukacja włączająca - wyzwaniem dla polskiej szkoły, „Szkoła Specjalna” 2004, nr 1.
Kosakowski Cz., Węzłowe problemy pedagogiki specjalnej, Toruń 2003.
Majewicz P., Obraz samego siebie a zachowanie młodzieży niepełnosprawnej ruchowo, Kraków 2002.
Üstün T.B., Międzynarodowa klasyfikacja uszkodzeń, aktywności i uczestnictwa ICIDH - 2, Warszawa 1998.
Szumski I., Integracyjne kształcenie niepełnosprawnych, Warszawa 2006.
Wapiennik E., Piotrowicz, R., Niepełnosprawny - pełnosprawny obywatel Europy, Warszawa 2002.
Witkowski T., Rozumieć problemy osób niepełnosprawnych, Warszawa 1993.
Konspekt
Konspekt - Kraków 2007