Strona główna

Następny artykuł

Poprzedni artykuł

soby z niepełnosprawnością stanowią około 10% społeczeństwa Unii Europejskiej, jest ich więc blisko 37 mln. W literaturze przedmiotu możemy znaleźć różne propozycje definiowania niepełnosprawności. Utożsamiana jest ona z utrudnieniem, ograniczeniem w zakresie funkcjonowania indywidualnego i społecznego. Może być ono spowodowane uszkodzeniami (ograniczeniami) organizmu lub wynikać z braku zaspokojenia potrzeb człowieka (niepełnosprawność społeczna). W aktualnej koncepcji niepełnosprawności rozpatruje się jej istotę w odchyleniu od normalnego poziomu funkcjonowania na trzech poziomach: biologicznym, jednostkowym oraz społecznym.

Wymienione grupy czynników stanowią wyznacznik określenia i możliwości funkcjonowania człowieka. Najważniejszą wartością obecnego podejścia biopsychospołecznego jest dążenie do określenia całościowego modelu niepełnosprawności, który nie będzie odbiegał od wzoru przyjętego przez innych ludzi.

Szereg trudności i ograniczeń mogłoby być usuniętych lub przynajmniej złagodzonych, gdyby osoby niepełnosprawne spotykały się z częstszym wsparciem psychologicznym i szacunkiem należnym ludzkiej osobie. Występowanie nieprawidłowości w relacjach między jednostką a środowiskiem może wpływać niekorzystnie na sferę osobowości. W konsekwencji takich zachowań mogą pojawić się przeszkody w osiąganiu autonomii przez te osoby. Lęk przed odrzuceniem oraz pragnienie uzyskania akceptacji przez innych warunkuje ich działania. Wpływa na to również niewłaściwa postawa rodziny i najbliższego otoczenia.

Nowe podejście do niepełnosprawności to między innymi droga: od bezradnej medycyny i opieki do wielodyscyplinarnego wspierania rozwoju; od biernej wegetacji do aktywnego życia; od zniewolenia opieką do zaradności, samodzielności i autonomii; od koncentracji na deficytach do promowania mocnych stron; od pomijania problemów rodziny do uznawania jej kluczowej roli, wspierania i pomocy.

Wszyscy badacze wypowiadający się w sprawie niepełnosprawności są zgodni co do tego, że wsparcie, jakie należy udzielić tej osobie ma duże znaczenie w pokonywaniu jej trudności.

Rządowy program działań na rzecz osób niepełnosprawnych i ich integracji ze społeczeństwem wskazuje na potrzebę zapewnienia osobom niepełnosprawnym podstawowych warunków do samodzielnego, pełnego i czynnego uczestnictwa w życiu zawodowym i społecznym. Rangę problemu wyznacza także jego zasięg: liczba niepełnosprawnych w Polsce sięga 4,5 mln osób - ponad 14% ogółu ludności. Ich funkcjonowanie w życiu zależy w dużej mierze od nich samych, lecz niewątpliwie zależy także od społeczności lokalnej, w której przyszło im żyć. Samorządy terytorialne zostały zobowiązane do działań, zmierzających do wyrównywania szans osób niepełnosprawnych w życiu społecznym. Rehabilitacja i usługi rehabilitacyjne spełniają istotną rolę w działaniach na rzecz osób niepełnosprawnych, zwłaszcza w zakresie: wczesnego wykrywania, diagnozowania i interwencji w ograniczaniu skutków niepełnosprawności; opieki medycznej nad osobą niepełnosprawną i procesu jej leczenia; doradztwa socjalnego i psychologicznego; szkolenia w zakresie samoobsługi, poruszania się i komunikowania, wykonywania codziennych czynności; rozwijania i przywracania osobom niepełnosprawnym zdolności wykonywania podstawowych czynności; przygotowania do w miarę samodzielnego życia w społeczeństwie; stwarzania warunków i możliwości do kontaktów ze środowiskiem społecznym; zapewnienia i dostarczenia środków kompensujących utratę danej funkcji, w tym zwłaszcza środków technicznych (m.in. przedmiotów ortopedycznych, środków osobistych i pomocniczych, sprzętu rehabilitacyjnego itp.) oraz innych środków ułatwiających osobom niepełnosprawnym przystosowanie lub readaptację społeczną; kształcenia specjalnego osób ciężko poszkodowanych.

Projektując oddziaływania rehabilitacyjne należy w większym zakresie kreować przyjazne środowisko bez barier ekonomicznych, prawnych, urbanistycznych i architektonicznych. W systemie rehabilitacji środowiskowej uczestniczą między innymi placówki służby zdrowia i oświatowe, służby socjalne, komunikacja, handel, administracja budynków, placówki kulturalne, organizacje pozarządowe oraz wolontariusze.

Tak realizowana rehabilitacja jest wyrazem nowego podejścia opartego o koncepcję normalizacji. Podstawowa teza tej koncepcji głosi: osoby niepełnosprawne powinny żyć w warunkach w maksymalnym stopniu przypominających warunki życia ludzi zdrowych.

Za najważniejsze zadania w tym zakresie Komisja Europejska uznała ustalenie jasnych celów, którymi są: wspieranie niepełnosprawnych w uzyskiwaniu zatrudnienia oraz tworzenie szans do uzyskiwania przez nich wykształcenia i możliwości przekwalifikowania; osobom niepełnosprawnym należy zapewnić możliwości korzystania z usług społecznych na równych prawach z innymi, co oznacza likwidowanie barier architektonicznych, szczególnie mających wpływ na dostęp do rynku pracy; edukacja osób niepełnosprawnych powinna odbywać się w systemie powszechnym, co zapewnia lepsze przygotowanie tych ludzi do podejmowania zatrudnienia.

Międzynarodowa klasyfikacja i normy Unii Europejskiej postrzegają niepełnosprawność i funkcjonowanie człowieka jako zjawisko wielowymiarowe (rys. 1.).

Rys. 1. Interakcyjny model powstania upośledzenia (według ICIDH Üstün, 1998, s. 18)

Wykres ten obrazuje związek stanu zdrowia ze środowiskiem i czynnikami indywidualnymi życia człowieka. Podejście to proponuje szereg wskazówek etycznych i sprzeciwia się nadużywaniu tych kategorii do etykietowania. Dzięki temu można dokonać porównań wyników badań międzynarodowych w różnych dziedzinach pedagogiki specjalnej. Innym, przyszłościowym zastosowaniem nowej klasyfikacji będzie wykorzystanie jej przy zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Jednakże los człowieka w znacznym stopniu zależy od niego samego, dlatego istotne są jego decyzje i wybory życiowe. Doświadczenia jednostki stanowią materiał rozwoju indywidualnego. Obecność osób niepełnosprawnych w roli studentów uczelni wyższych jest potwierdzeniem faktu, że są one w stanie sprostać wymaganiom pokonując trudności na swej drodze do edukacji i funkcjonowania społecznego.

Janina Wyczesany