Historia 

Następny artykuł
Poprzedni artykuł
Strona główna

 

Piotr Daszkiewicz*, Radosław Tarkowski**

Pierwsze rezultaty poszukiwań śladów pobytu Stanisława Staszica we Francji

S tanisław Staszic (1755-1826) jest uważany za ojca geologii polskiej. Jego rola w  historii nauk nie ogranicza się jednak do  działalności na tym polu. Był on również jednym z  założycieli Towarzystwa Królewskiego Przyjaciół Nauk, tłumaczem dzieł filozofów i uczonych francuskich, w tym Epok natury Buffona, a także politykiem. Zainteresowanie historyków tą postacią jest łatwe do zrozumienia, jeżeli uwzględni się inicjatywy Staszica dotyczące organizacji przemysłu na ziemiach polskich, działalność na rzecz ubogich, walkę przeciwko niesprawiedliwości społecznej i inne. W 2005 r. obchodzona jest w  Polsce 250. rocznica urodzin Staszica. Badaniami dotyczącymi pobytu Stanisława Staszica we Francji autorzy pragną wnieść skromny wkład w te obchody.

Pierwszy pobyt Staszica we Francji (1779- 1781) i studia odbyte w Paryżu odegrały znaczącą rolę w ukształtowaniu poglądów późniejszego pisarza, działacza politycznego, uczonego, organizatora szkolnictwa i przemysłu, księdza i jednego z najwybitniejszych przedstawicieli polskiego oświecenia. Pomimo licznych prac biograficznych i sporego zainteresowania tym okresem życia, nasza wiedza na temat „paryskich lat” Staszica jest bardzo fragmentaryczna. Biografom uczonego udało się dotrzeć do  oryginalnych zapisków samego Staszica, zwrócić

Fot.  1. Stanisław Staszic (Wójcik 1999)
 
Fot. 1. Stanisław Staszic (Wójcik 1999)

uwagę na jego „naukowe otoczenie” w  Paryżu. Pomimo przeszło 150-letniego zainteresowania historiografii nauki biografią Staszica, jedynymi jak dotychczas znanymi źródłami informacji na temat pobytu Staszica w Paryżu są jego własne

zapiski w Krótkim rysie życia mego i Dzienniku podróży Stanisława Staszica 1789-1805 (1931) oraz rezultaty analizy cytowanych przez Staszica źródeł. Artykuł przedstawia pierwsze wyniki poszukiwań śladów Stanisława Staszica we Francji. Szczegółowe ich omówienie znajdzie czytelnik w artykule Daszkiewicza i Tarkowskiego (w druku).

Miejsca poszukiwań

Opierając się na podanych przez Staszica informacjach jak i na danych przedstawionych w Dzienniku podróży Stanisława Staszica 1789-1805 (1931), Kleczkowskiego (2004), Wójcika (1999) oraz po zasięgnięciu opinii historyków francuskich nauk przyrodniczych, autorzy sprawdzili zasoby: Archiwum Francuskiej Akademii Nauk, Archiwum College de France, Biblioteki Głównej MNHN (Muzeum Narodowego Historii Naturalnej), Biblioteki oraz wpisów inwentarzowych byłego Laboratorium Mineralogii MNHN, biblioteki Ecole des Mines, Biblioteki Société Géologique de France (Towarzystwa Geologicznego Francuskiego), Biblioteki Polskiej w Paryżu. Instytucje te nie wyczerpują listy francuskich archiwów mogących posiadać dokumenty związane z pobytem Staszica. Poszukiwania są kontynuowane i  będą dotyczyć zbiorów prywatnych i innych istniejących we Francji.

Mało znany biogram Staszica

Autorzy dokonali przeglądu francuskojęzycznych czasopism, słowników przyrodniczych, encyklopedii z końca XVIII i XIX w. Zważywszy na ogromną ilość prac w Polsce poświęconych Staszicowi, w tym biografii, autorzy mieli niewielką nadzieję na znalezienie jakichś nieznanych informacji. Należy podkreślić również, że lista francuskojęzycznych publikacji Staszica jest bardzo skromna i ogranicza się do  krótkiego listu adresowanego do J.C. Delamétheriego: Sur les Mélanites trouvées en Pologne, opublikowanego na  łamach „Journal de Physique” oraz do przedstawienia dorobku Staszica w  „Journal de Physique”, w omówieniu pracy Staszica przez Paul Marie G. Treuil.

Niespodzianką dla autorów było znalezienie nie cytowanego biogramu Staszica (tłumaczenie poniżej) w Biographie universelle ancienne et moderne: histoire par ordre alphabétique de la vie publique et privée de tous les hommes redagowanej przez Louis-Gabriel Michauda (1773-1858), najważniejszej dziewiętnastowiecznej francuskojęzycznej encyklopedii biografi cznej:

„Staszic (Stanisław), polski pisarz i filantrop, urodzony w Pile, mieście gdzie jego ojciec i dziadek piastowali urząd burmistrza. Najpierw studiował w Getyndze i Lipsku, następnie dotarł do Paryża. W mieście tym spędził dwa lata studiując fizykę. Związany był z  d'Alambertem, Raynalem i innymi znaczącymi postaciami tamtej epoki. Następnie podróżował przemierzając Szwajcarię, Włochy i Sycylię. Głównym celem tych podróży były badania geologiczne. Zdobywszy głęboką wiedzę w różnych dziedzinach powrócił do Polski. Spotkał się tam jedynie z obojętnością. Nikt nie interesował się odnową intelektualną, jaką Staszic chciał wprowadzić w swojej ojczyźnie. Wybrał więc pracowitą samotność szczodrobliwie dzieląc się z otoczeniem owocami swojej pracy. Jego znaczny majątek powiększył się dzięki dobremu gospodarowaniu. Staszic wstąpił do  zakonu, bardziej zresztą spełniając wolę matki niż idąc za swoim powołaniem. Zawsze zresztą trzymał się z dala od religijnych sporów. Nie brał także udziału w zamieszkach politycznych, które miały dla Polski tak smutne konsekwencje. Napisał jednak kilka dzieł przeznaczonych dla wsparcia patriotycznych aspiracji tego kraju (Przestrogi dla Polski, Myśli o równowadze politycznej, itd.). Jego Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego, którego Staszic był przyjacielem, wzbudziły duże zainteresowanie. Pomiędzy publikacjami o charakterze naukowym wymieńmy O statystyce PolskiO ziemiorództwie Karpatów. Staszic pozostawił po sobie niewiele książek. W większości były to zresztą tłumaczenia. Przetłumaczył na  polski dzieła Homera, Epoki Natury Buffona i poemat O religii Racina syna. Tłumaczenie to rozpoczął, gdy miał piętnaście lat. Ten szlachetny obywatel zmarł 20 stycznia 1826. Jego testament zawierał wiele dobroczynnych zaleceń. Staszic ofiarował dwieście tysięcy złotych szpitalowi Jezusa w Warszawie, sto tysięcy instytutowi chemicznemu, czterdzieści pięć tysięcy zakładowi dla głuchoniemych. Zalecił także parcelację swojego majątku w Hrubieszowie i rozdanie jego części biednym.”

Autor prezentowanego biogramu pozostaje anonimowy. Bardzo prawdopodobna jest hipoteza, że był nim Polak albo ktoś związany z polskim środowiskiem emigracyjnym. W  tamtych czasach wiele znanych osób publikowało anonimowo. Jest też możliwe, że autor biogramu z nieznanych względów (politycznych?) wolał pozostać nieznany.

Jeśli porównamy informacje zawarte w  biogramie opublikowanym przez Michauda z tymi zawartymi w autobiografii Staszica, zauważymy, że biogram zawiera informacje, których na próżno szukać w tekście samego Staszica. Warto także zwrócić uwagę i zastanowić się nad wyborem ośrodków naukowych, jakich dokonał Staszic przyjeżdżając do Francji. Wprawdzie pisał on o ojcowskich radach: „W tym celu radził mi, bym po skończonej krajowej edukacji wyjechał za  granicę do uniwersytetów niemieckich, a bardziej jeszcze zachwalał akademie francuzkie [!]”, to  jednak zastanawia wybór College Royal i Jardin de Plantes, a nie na przykład któregoś z francuskich uniwersytetów, choćby Sorbony. Oczywiście przypuszczać można, że znane już wówczas w całej Europie nazwiska Buffona, Daubentona, Brissona przyciągnęły młodego Polaka do tych właśnie instytucji. Czy jednak był to jedyny motyw wyboru?

Należy podkreślić, że w tekście biogramu Michauda jest mowa o związkach z Jeanem le Rond d'Alambertem (1717-1783; matematyk i fizyk, encyklopedysta, jeden z  najwybitniejszych uczonych francuskiego Oświecenia) i  Guillaume- Thomas Raynalem (1713-1796; ksiądz, pisarz polityczny, historyk i ekonomista, encyklopedysta), o których nie wspomina Staszic ani żaden z jego badaczy. Świadczy to o tym, że autor biogramu albo miał dostęp do jakichś dokumentów lub relacji nieznanych późniejszym biografom, albo też, że miał kontakt z samym Staszicem lub z kimś, kto Staszica znał osobiście.

Pierwsze rezultaty poszukiwań śladów Staszica w archiwach paryskich

Większość przeprowadzonych przez autorów poszukiwań śladów Staszica w paryskich archiwach nie doprowadziła do żadnego pozytywnego rezultatu. Jedyną instytucją, w której natrafi ono na ślad pobytu Staszica we Francji jest MNHN. W zbiorze rękopisów Muzeum brak jest nazwiska Staszica. Żadnej wzmianki o nim nie znaleziono w rękopisach pozostawionych przez G. L. L. Buffona, M. J. Brissona i L. J. M. Daubentona - uczonych cytowanych przez Staszica w autobiografii jako jego nauczycieli.

Fot. 2. Muzeum i Jardin de Plantes, Augustus Charles Pugin, rysunek piórkiem XIX wiek, ze zbiorów Narodowej Bibliteki Francji 'Gallica'
 
Fot. 2. Muzeum i Jardin de Plantes, Augustus Charles Pugin, rysunek piórkiem XIX wiek, ze zbiorów Narodowej Bibliteki Francji „Gallica”

Prawdziwą niespodzianką było odnalezienie wpisu i autografu Staszica w rejestrze uczniów R. J. Haüy'ego w MNHN. Dzięki życzliwości panów prof. P. Corsi, R. Bange oraz pana J.-P. Chiapperro mogliśmy zapoznać się z listą słuchaczy, a nawet otrzymać kopię polskich nazwisk uczniów Haüy'ego. Stanisław Staszic figuruje w niej w 1805 r. jako ksiądz: L'abbé Stanislas Staszic (pozycja 48).

Odnalezienie informacji o uczestnictwie Staszica w wykładach Haüy'ego jest pod kilkoma względami ważną informacją dla biografii tego uczonego. Po pierwsze pokazuje jak niekompletne są informacje odtworzone z zapisków samego Staszica. Pobytowi w Muzeum Staszic poświęcił zaledwie kilka zdań. Nie ma w nich wzmianki o uczestnictwie Staszica w wykładach Haüy'ego.

Drugą ważną informacją jest lista z  nazwiskami dużej grupy (kilkudziesięciu) Polaków, słuchaczy wykładów Haüy'ego. Lista ta jest interesująca dla historii nauki polskiej (co będzie przedmiotem oddzielnego opracowania autorów). Pokazuje ona wpływ Haüy'ego na rozwój nauk przyrodniczych w Polsce.

Jeżeli zauważy się znaczącą liczbę polskich słuchaczy wykładów Haüy'ego i rolę, jaką odegrali oni później w rozwoju nauki, organizacji instytucji naukowych, finansowaniu badań i w życiu politycznym naszego kraju, można zauważyć, że wpływ Haüy'ego na rozwój nauk przyrodniczych w Polsce był dotychczas niedoceniony, nie tylko przez biografów Staszica, lecz również przez historyków obu krajów. Wśród przeszło 30 polskich słuchaczy wykładów Haüy'ego (najprawdopodobniej najliczniejsza grupa zagranicznych studentów tego przyrodnika) znajdują się nazwiska ważne dla historii nauki polskiej: senator Jan Bieliński (1784-1880); generał Jan Weyssenhoff (1774-1848); Antoni Downarowicz (1778-1810), pułkownik Legionów Polskich w armii Napoleona, oficer wykonujący różne poufne misje dla Bonapartego; Antoni Pawłowicz, (1789-1830) geolog, chemik, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, twórca znaczących kolekcji mineralogicznych; Franciszek Potocki (1788- 1853), adiutant marszałka Davout, kolekcjoner i mecenas sztuki; Feliks Drzewiński, profesor fizyki Uniwersytetu w Wilnie, autor podręcznika mineralogii; Andrzej Serwiński (1772?-1842), polityk, agronom, wprowadził nowe techniki hodowli zwierząt; Stanisław Plater (1784-1851) oficer, historyk, geograf i kartograf; Józef Skrodzki (1787-1832), fizyk, zoolog, profesor Uniwersytetu Warszawskiego; Jan Krzyżanowski (1789-1854) pedagog, organizator i reformator systemu edukacji; Ignacy Abłamowicz (1787-1848) fizyk i chemik; Józef Markowski (1758-1829) lekarz, profesor chemii i mineralogii Uniwersytetu Jagiellońskiego, lekarz więzienny we Francji w czasie Rewolucji, osobisty lekarz cesarzowej Józefiny; Antoni Jaźwiński (1789- ok. 1870) twórca mnemotechnicznej metody nauczania, znanej we Francji pod nazwą „metody polskiej”.

Najważniejsze wyniki i perspektywy dalszych poszukiwań

Przeprowadzone poszukiwania nie wyczerpują możliwości odnalezienia nieznanych dokumentów archiwalnych dotyczących pobytu Stanisława Staszica w Paryżu. Za najważniejsze rezultaty przeprowadzonych badań należy uznać: biogram Staszica z Encyklopedii L.-G. Michauda oraz wpis i autograf Staszica w rejestrze uczniów R. J. Haüy'ego. Nieznana dotąd lista przeszło 30 Polaków - słuchaczy wykładów Haüy'ego, wskazuje na wpływ tego przyrodnika i mineraloga na rozwój nauk przyrodniczych w Polsce na początku XIX wieku.

Piotr Daszkiewicz,
Radosław Tarkowski


* Muséum national d'Histoire naturelle, USM Inventaireet suivi de la Biodiversité, Département écologie et gestion de la Biodiversité, 61, rue Buff on, 75005 Paris.
** Instytut Geografi i Akademii Pedagogicznej w Krakowie.
 
Literatura
P. Daszkiewicz, R. Tarkowski, Poszukiwania śladów Stanisława Staszica we Francji, „Przegląd Geologiczny” (w druku).
Dziennik podróży Stanisława Staszica 1789-1805, z rękopisów wydał Cz. Leśniewski. Nakładem PAU, Kraków 1931.
J. Klaczko, Autobiografia Staszica, „Goniec Polski” 1850, nr 130 i 131. A.S. Kleczkowski, Staszica źródła inspiracji - paryskie i literaturowe, „Zeszyty Staszicowskie” 2004, nr 4.
Z. Wójcik, Stanisław Staszic - organizator nauki i gospodarki, Kraków 1999.
 

 

[Rozmiar: 7784 bajtów]
Do góry strony
Copyright © "Konspekt". Kraków, lipiec 2005 . Statystyka